नेपाल संवत् र शंखधर साख्वाको ऐतिहासिक प्रमाण

(ओमप्रसाद धौभडेल)प्रत्येक वर्षो कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाको दिन सदैव नेपाल र नेपालीहरूको निम्ति एउटा विशेष दिनका रूपमा रहिआएको छ।

यो दिन विश्वमा देशकै नामबाट नामकरण गरिएको नेपाल संवत्को पहिलो दिनका साथसाथै विश्वमै आफूलाई पूजा गर्ने नेवार समुदायको म्हपूजाको दिन हो। आजभन्दा ११२८ वर्षगाडि एक जना र्सवसाधारण नेपाली जनता शंखधर साख्वाले आफूसँग भएको अपार धनसम्पत्तिले यहाँका गरिब जनताको ऋण तिरी शुभारम्भ गरेको नेपाल संवत् चलाएको विभिन्न वंशावलीहरूमा उल्लेख छ।

शंखधरले यो संवत् निकाल्दा प्रचलित किंवदन्तिअनुसार यहाँ जयदेव मल्ल र उनका भाइ आनन्देव मल्लको राज्यकाल रहेको उल्लेख छ। यहाँ वंशावलीकारले देश नामधारी लिच्छवी शासकहरूको नाम पछाडि मल्ल जोडिदिँदा कतै यो संवत् मल्लहरूको समयमा मात्र उदय भएको हो कि भन्ने भान पर्दछ।

जुन सरासर गलत हो। किनभने नेपालमा पहिलो मल्ल शासक अरि मल्लको समय ने.सं. ३२२-३३६ हो। यसबाट नेपाल संवत् शुरु भई ३२२ वर्षछि मात्र यहाँ मल्लहरूको आगमन भएबाट कसरी जयदेव मल्ल तथा आनन्देव मल्लको पालामा नेपाल संवत् शुरु भयो भन्न सकिन्छ ?

यसै क्रममा र्सवप्रथम विद्वान् कनिङघमले नेपाल संवत् लिच्छवी राजा राघवदेवको पालामा निस्केको भनाइ प्रकाशमा ल्याउनुभयो। उहाँको धारणालाई समेटेर नेपालमा र्सवप्रथम विद्वान् बालचन्द्र शर्माले राघवदेवको समयमा शंखधर साख्वाले नेपाल संवत् प्रतिपादित गरेको भनाइ र्सार्वजनिक भयो। यसै क्रममा लिच्छवी राजाहरूको वंशावलीमा एकरूपता नहुँदा कतिपय वंशावलीमा राघवदेवको नामसमेत भएन। यसै क्रममा यहाँ लिच्छवी वंशावलीमा बरदेवपछि शंकरदेव, बालार्जुनदेव, विक्रमदेव, गुणकामदेवजस्ता राजाहरूको नामावलीमा राघवदेव देखिएन।

त्यस्तै डेनियल राइटले प्रकाशमा ल्याएको वंशावलीमा समेत बरदेव, शंकरदेव, बर्द्धमानदेव, बलिदेव, जयदेव, बालार्जुनदेवजस्ता राजाहरूको नाम मात्र देखियो। यसै सर्न्दर्भमा बेण्डाल महोदयले प्रकाश गराएको वंशावलीमा बलिदेव, राघवदेव, जयदेव, विक्रमदेव, नरेन्द्रदेव (दोस्रो), गुणकामदेव आदिको नाम देखियो। यो तथ्यलाई चौधौं शताब्दीमा लेखिएको गोपाल राज वंशावलीमा आएको बलदेव, बालार्जुनदेव, मानदेव -चौथो), राघवदेव, जयदेव नामावलीले बढी साथ दियो।

तर पनि ऐतिहासिक प्रमाणको अभावमा कनिङघम र बालचन्द्र शर्माज्यूहरूको भनाइले बढी प्रामाणिकता पाउन नसकिरहेको अवस्थामा प|mान्सेली विद्वान् सिल्भा लेभीले केशर पुस्तकालयभित्र प्राप्त गरेको एउटा अपूर्ण ठयासफुमा ँराजा श्री राघवदेव वर्ष६३ मास ६।। श्री पशुपति भट्टारके सम्बत्सर प्रवृति।। कृता लेएकिोलाई आधार मानेर लिच्छवी राजा राघवदेव आफैँले संवत् चलाएको र त्यो नेपाल संवत् नभई पशुपति भट्टारक संवत् हो भन्ने तथ्य बाहिर आयो।

यता अर्का विद्वान् कमलप्रकाश मल्लले समेत सोही बेहोरा भएको अर्को ठयासफु राष्ट्रिय अभिलेखालयबाट प्राप्त गरेपछि यसले नेपाल संव्तमाथि अर्को आघात थप्यो। तर उक्त वाक्यांशमा राघवदेवको पालामा पशुपतिलाई संवत् चढाएको तर त्यो राघवदेव आफैँले नभई अरु कोहीबाट भएको भन्ने पुष्टि भयो।

विशेष गरी ने.सं. ९५० र ९९० तिर लेखिएका भाषा वंशावली, तथा इन्डिया अफिस लाइब्रेरी लण्डनमा रहेको गोरखा वंशावलीलगायतले एकै स्वरमा नेपाल संवत्को पर््रवर्तक शंखधर साख्वा नै भएको पुष्टि गरेको छ। त्यस्तै यहाँ जनस्तरमा व्यापक उपयोग हुँदै आएको पञ्चा• पात्रोमा समेत शंखधरकृत नेपाल सम्बत्सर लेखिआएको अर्को महत्त्वपर्ूण्ा पक्ष हो।

त्यस्तै गोरखा वंशावलीअनुसार पशुपतिनाथको दक्षिणपश्चिम कुनाको शंखसहितको मर्ूर्ति उनै शंखधर साख्वाको हो। गुणानन्द पण्डितद्वारा संकलन गरी डेनियल राइटद्वारा सम्पादित वंशावलीअनुसार शंखधरले नेपाल संवत् शुरु गरिसकेपछि आप्नो घरनेर एउटा चैत्य स्थापना गरेको हाल पनि विष्णुमति किनारको लंखुतर्ीथमा देख्न सकिन्छ। त्यस्तै गाथा वंशावलीमा शंखधरले नयाँ संवत् चलाउन मानिसहरूको ऋण तिरिदिँदा प्रयोग गरेको शिला हाल सिनामंगलमा रहेको छ। यसरी नेपाल संवत्का पर््रवर्तक शंखधर साख्वासित सम्बन्ध राख्ने हरेक सम्पदाहरू ऐतिहासिक प्रमाण भएको छ।

यसै सर्न्दर्भमा नेपाल संवत्भन्दा अगाडि यहाँ लिच्छवी संवत् प्रचलनमा रहेको देखिन्छ। संवत् ३०१ मा लेखिएको सहोत्तरतन्त्र नामक ग्रन्थअनुसार त्यसबेला मानदेव -चौथो)को राज्यकाल हो, जुन इ.सं. ८७७ को समय हो। मानदेव -चौथो) पछि राघवदेव राजा छँदार् इ.सं. ८७९ अक्टोर २०, मानदेव संवत् ३०४ कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा, शक संवत् ८०१ कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाको दिन नेपाल संवत् शुरु भएयता नेपाली जनमानसमा यसको व्यापक उपयोग हुँदै आएको छ।

यो संवत्को उपयोग विशेष गरी नेपालमण्डलभित्रका मध्यकालीन तथा पर्ूवआधुनिककालीन अभिलेखहरूमा व्यापक मात्रामा देख्न सकिन्छ। नेपाल संवत्को उपयोग भएको हालसम्मको प्राचीन अभिलेखमा संवत् ४० को अष्ट सहस्रिक्रा प्रज्ञापारमिता ग्रन्थ हुन आउँछ। जुन पाटनको रुद्रवर्ण्र्ााहाविहारमा छ। त्यस्तै यो संवत्लाई स्पष्टसँग नेपाल संवत् भनी लेखिएको मिति १४८ को अर्को अष्ट सहस्रिका प्रज्ञा पारमिता हो जुन कलकत्ताका विद्वान् एस.के. सरस्वतीसँग सुरक्ष्ँित छ। त्यतिबेला यहाँ रुद्रदेवको राज्यकाल देखिन्छ।

यता नेपाल संवत्को महत्त्व नेपालभित्र मात्र सीमित नरही छिमेकी देश चीन र भारतसम्म पनि रहेको प्रमण मिलेको छ। चीनका मिङ वंशका राजा तार्यां मिङले ँने.सं. ५६५ आषाढ शुक्ल दशमी’ तिथि उल्लेख गरी तत्कालीन बनेपाका शासक शक्तिसिंह रामवर्द्धनलाई एक फरवानापत्र पठाएकोबाट नेपाल संवत्को महत्त्व चीनसम्म पुगेको स्पष्ट हुन्छ। त्यस्तै कान्तिपुरका राजा प्रताप मल्लको सालो तथा कुच बिहार (तत्कालीन बंगाल राज्य) का राजा प्राण नारायणले निकालेको एउटा सुनको सिक्कामा समेत ँने.सं. ७५३’ उल्लेख भएबाट नेपाल संवत्को महत्त्व नेपालभित्र मात्र सीमित नरहेको स्पष्ट हुन्छ। यता शाहकालमै प्रतापसिंह शाहको पालामा तिब्बतसित भएको एउटा सन्धिमा नेपाल संवत् प्रयोग भएको अर्को एउटा महत्त्वपर्ूण्ा पक्ष हो।

यति महत्त्वपर्ूण्ा नेपाल संवत्को स्थापना राघवदेवले नभई एक जना र्सवसाधारण नेपाली शंखधर साख्वाबाट नै भएको हो भन्ने दरिलो प्रमाण हामीसँग छ। नेपाल संवत् शुरु भई १४८ वर्षम्म संवत् मात्र भनिआएको र त्यसपछि नेपाल संवत् भनिए तापनि भक्तपुर जेँलाटोलस्थित एउटा पाटीको शिलापत्र आजसम्म भेटिएका प्रमाणमध्ये सबैभन्दा दरिलो प्रमाण भएको छ।

ने.सं. ८२७ को भूपति मल्लको समयको उक्त शिलापत्रको तेस्रो हरफमा स्पष्टसँग ँसख्वा संवत् ८२७ वैशाख कृष्णदशमी’ उल्लेख छ। शंखधर साख्वाले शुरु गरेको भएर ँसख्वा संवत्’ उल्लेख भएको आजसम्म भेटिएको यो पहिलो अनि प्रामाणिक प्रमाण हो।

नेपाल -प्रचलित) लिपिमा लेखिएको दक्षिणाभिमुख उक्त शिलापत्रको पर्ूण्ापाठ यस्तो छ।

स्वस्ति।। ऊँ अधबाराह कल्पत्यादि।। शंखाजोग वसु
श्चैव मासि राघव कृष्णया। ब्रम्हा तिथि तस्या जीर्र्णो उद्धारत दिने।। अथ नेपालभाखा शख्वा सम्बत ८२७ वैशाख कृष्णदशमी उत्रभद्र नक्षत्र बृहस्पति वार थ्व कुन्तु श्रीश्रीश्री विष्णुप्रितिन श्री २ जय भुपतिन्द्र मल्ल देव महाराजा प्रमान हाकु
भारोया बेलस चुकुति प्रमुखत्र मनहोल सिजीव त्वार नायक रामचन्द्र त्वार नायक जेंलाटोल या पन्च शंकरस्यनं प्व फले जीणाउद्धार याङा थ्व भल सुवा वं कंचगल उपद्रव याङा व सेन करसा पन्च महापातक, जेँला टोलया लोक्व बिचार याङा व सल्ल आदि व याङाव यातसा श्री ३ शिबलिं थापना थाङाया पुण्यलाक।। शुभ।।

यो शिलापत्रको पाठ र्सवप्रथम २०३० सालमा प्रकाशित मध्यकालीन अभिलेख नामक ग्रन्थमा विद्वान्ले ँशंखा संवत्’ पढी यो शंखधरको छोटकरी रूप भएको उल्लेख गर्नुभएको थियो। पछि काशीनाथ टमोटलगायतका विद्वान्हरूले सख्वा संवत् पाठ पढी यो साख्वाःको रूपमा लिनुभएको छ। भक्तपुर जेँला टोलको यस अभिलेखबाट नेपाल संवत् तथा शंखधर साख्वाःको विषयमा अध्ययनशील विद्वान्हरूमा थप ऊर्जा प्रदान गरेको छ।

link